Serwisy z fabryki fajansu Mańczak

Kolejny post który dajemy razem z Maciej Skrzypczak, o wyrobach fajansowych z fabryki S. Mańczak .

Chciałbym rozpocząć dyskusję na temat serwisów stołowych i dekoracyjnych z fabryki fajansu Mańczak, która działała jako jedna z ciekawszych i dziś wciąż słabo opracowanych wytwórni polskiej ceramiki użytkowej XX wieku. Mimo że jej produkcja była mniejsza niż w dużych zakładach takich jak Włocławek, Koło czy Chodzież, to pod względem fasonów i ręcznego zdobienia nierzadko dorównywała im artystycznie, a czasem nawet wyróżniała się bardziej indywidualnym charakterem.

FASONY – PROJEKTY, KSZTAŁTY I CHARAKTERYSTYCZNE CECHY

Większość serwisów Mańczaka była wytwarzana w klasycznym dla fajansu stylu, ale z wyraźną tendencją do łączenia tradycyjnych form z bardziej lekkimi, delikatnymi liniami. Do najczęściej spotykanych należą:

1. Fasony o łagodnie wyprowadzonych brzuścach

Naczynia te mają zaokrąglone, miękkie przejścia między ścianką a podstawą, co daje optyczną lekkość. Charakterystyczne są:

kuliste lub półkuliste czajniczki,

masywne, ale miękkie w formie wazy,

mleczniki o lekko uniesionej, wachlarzowej krawędzi.

2. Fasony o geometryzujących liniach

Choć rzadziej spotykane, pojawiały się projekty inspirowane modernizmem – z uproszczonymi, lekko kanciastymi sylwetkami i prostymi uchwytami. Dotyczy to szczególnie niektórych imbryków i cukiernic w latach późniejszych.

3. Fasony klasyczne z dekoracyjną linią

Mańczak często stosował:

charakterystyczne, wyciągnięte ku górze pokrywki z pionowym uchwytem,

szerokie, płynne uszy w dzbankach i mlecznikach,

talerze z delikatnym kołnierzem, idealne do dekoracji ręcznej.

4. Serwisy z elementami „rustykalnymi”

Czasem spotyka się naczynia o bardziej „mięsistej” formie, z grubszym rantem i wyraźnie modelowaną stopką — często były to fasony przeznaczone do malowania motywami kwiatowymi.

RĘCZNE MALOWANIE — NAJWAŻNIEJSZY ELEMENT PRODUKCJI MAŃCZAKA

Wyroby z tej wytwórni szczególnie kojarzone są z ręcznymi dekoracjami, które wykonywano na jasnym, kremowym lub białym fajansie. Najczęściej stosowane motywy to:

1. Kwiaty w stylu włocławskim, ale subtelniejsze

maki, chabry, tulipany, róże,

malowane lekko, często akwarelowo, z delikatnym światłocieniem.

Często kwiaty układano asymetrycznie — jeden duży motyw na rancie lub w narożniku talerza.

2. Dekoracje linearne i punktowe

Znane są również serie oparte na:

rytmicznych punktowaniach,

liniach obwódek o kontrastowych barwach (granat, czerń, kość słoniowa),

prostych stylizowanych rozetach lub listkach.

3. Motywy ludowe i stylizowane

Niektóre wzory przywoływały:

kaszubskie inspiracje,

motywy kujawskie,

uproszczone kwiaty charakterystyczne dla ceramiki wiejskiej.

4. Dekoracje unikatowe

W przeciwieństwie do dużych fabryk, tu wiele elementów zdobiono według inwencji malarki/malarza, dlatego nierzadko spotyka się obiekty niepowtarzalne — nawet w ramach jednego serwisu wzory potrafią różnić się detalami.

SYGNATURY, OZNACZENIA I DATOWANIE

Wyroby Mańczaka mają kilka rodzajów oznaczeń:

sygnatury stemplowane w kolorze niebieskim, zielonym lub brązowym,

sygnatury z nazwą „Mańczak” pisane różnymi krojami pisma,

odciski bezbarwne w masie fajansowej,

odręczne inicjały malarek (zwykle pod szkliwem lub obok dekoracji).

Datowanie ułatwiają:

typ szkliwa (wcześniejsze bardziej kremowe, późniejsze bielsze),

forma ucha w dzbankach (starsze — szerokie i masywne, nowsze — smukłe),

kolorystyka (w latach późniejszych częściej stosowano kolory żywsze i większe kontrasty).

DLACZEGO WARTO ZBIERAĆ SERWISY MAŃCZAKA?

Duża różnorodność fasonów przy stosunkowo niewielkiej skali produkcji.

Ręczne malowanie, często unikatowe – idealne dla kolekcjonerów.

Ciekawa jakość artystyczna, bardziej indywidualna niż w dużych fabrykach.

Rzadsze występowanie na rynku, co zwiększa wartość kolekcjonerską.

Bogate tło historyczne, które wciąż wymaga opracowania i dokumentacji.

PYTANIE DO CZŁONKÓW GRUPY

Będę ogromnie wdzięczny/-a za:

zdjęcia Waszych serwisów z Mańczaka,

informacje o mniej znanych fasonach,

przykłady sygnatur i datowań,

relacje dotyczące pochodzenia poszczególnych wzorów,

wszelkie katalogi, notatki i materiały archiwalne.

Chętnie poznam zarówno klasyczne dekoracje kwiatowe, jak i rzadziej spotykane ręcznie malowane wzory artystyczne. Każda informacja pomoże w lepszym udokumentowaniu dorobku tej bardzo ciekawej wytwórni.Chciałbym rozpocząć dyskusję na temat serwisów stołowych i dekoracyjnych z fabryki fajansu Mańczak, która działała jako jedna z ciekawszych i dziś wciąż słabo opracowanych wytwórni polskiej ceramiki użytkowej XX wieku. Mimo że jej produkcja była mniejsza niż w dużych zakładach takich jak Włocławek, Koło czy Chodzież, to pod względem fasonów i ręcznego zdobienia nierzadko dorównywała im artystycznie, a czasem nawet wyróżniała się bardziej indywidualnym charakterem.

 Zdjęcia serwisów pochodzą z moich zbiorów , Maciej Skrzypczak